واضح است كه مشاهده با علم و معرفت تفاوت مىكند و در واقع يك بيدارى عميق مىباشد . همانگونه كه وقتى عبارت اشهد أن لا إله الَّا اللَّه را بر زبان جارى مىسازيد در شناخت خود و به مرحلهء شهود رسيده‌ايد ، به بيان ديگر به يك علم حضورى دست پيدا كرده‌ايد . در ادامه خداوند به فوائد و منافع ديگرى از حجّ اشاره كرده مىفرمايند : ( . . . وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ * ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ) « 1 » . « . . . و ببرند نام خدا را در روزهايى معلوم بر آنچه روزيشان داده است از دامهاى چهار پا پس بخوريد از آن و بخورانيد به بينواى درويش * سپس فرو بگذارند آلايش خويش را و وفا كنند به نذرهاى خود و بايد طواف كنند گرد خانهء كهن . » حجّ انسان را از آلودگيها پاك مىسازد و او را به مرحلهء پاكى و تزكيه مىرساند و شاكر نعم الهى قرار مىدهد ، انسان را به دوستى با فقراء و دستگيرى از آنان دعوت مىكند . . . وحدت و انسجام را بر امّت اسلامى حاكم مىسازد و باعث ايجاد ارتباط بهتر بين مسلمانان در ساختن تمدّن بزرگ اسلامى مىشود . فرصتى براى عوض شدن براستى چرا عرفات مظهر تجلّيات كامل رحمت الهى مىباشد ؟ در

--> ( 1 ) - سورهء حجّ ، آيات 27 - 29 .